As matemáticas no camiño

A profesora e o alumnado de 4ESOB valoramos a posibilidade de contribuír cos coñecementos de matemáticas a este proxecto, tendo presente que había que facer unha exposición conxunta no vídeo sobre as xeneralidades do camiño con materias tan dispares nun principio como Anatomía Aplicada, Latín e Xeografía e Historia..

Aproveitando que son 18 alumnos, reuníronse  en grupos de tres, un número recomendable para traballar en grupo xa que as restriccións do Covid-19 non permitían as reunións fóra do centro.

En primeiro lugar, os grupos idearon un plan de traballo donde especificaban os membros do grupo, datas de acordo de obxectivos, documentación e maquetación, como o que segue a continuación:

 Unha vez establecido o anterior, os temas tratados foron::

  • Regularidade dos años Xacobeos
  • Rosetóns, azulexos e mosaicos no camiño portugués
  • Matemáticas na cuncha do camiño de Santiago
  • Fitos no camiño de Santiago
  • Movemento do botafumeiro
  • Reloxos solares no camiño de Santiago

Por último, coordinaron a investigación a través dun documento de Google, donde cada membro do grupo proporcionaba a súa información, que se ía revisando e consultando dúbidas coa profesora.

Foi un traballo ben interesante, mágoa que só puideramos aportar unhas liñas ao texto final!

As lendas no camiño

Un grupo de alumnas de Latín de 4º ESO A fixeron un traballo de investigación sobre lendas relacionadas cos lugares por onde pasa o Camiño Portugués. Buscabamos lendas da tradición galega que puidesen relacionarse cos mitos, lendas e historias da tradición grecolatina. Chamamos ao traballo Lendas no Camiño.

O primeiro paso foi a procura das lendas. De cada unha que atopaban, intentaban buscar a maior información posible.

 Logo fíxose a selección das que mellor se axeitaban á nosa pretensión inicial: a historia dun dragón, que nos lembrou aos numerosos monstros da mitoloxía grega; a fundación de Pontevedra, protagonizada por un heroe da guerra de Troia e na que aparece unha serea; a raiña Lupa, co seu nome en latín e na que descubrimos un gran parecido coas mouras galegas, pero tamén similitudes coa meiga Medea; e unha pantasma, pois os aparecidos están presentes nas lendas de Grecia e Roma e son fundamentais nas historias orais galegas.

 Por último, resumimos as historias o máis posible para o vídeo.

Agardamos que vos gusten!

A música do camiño

O traballo realizado polo alumnado de Linguaxe e Práctica Musical concretouse en dúas tarefas: a primeira, que ten que ver con produto final do Proxecto, consistía en escribir un texto (guión) que logo se transformaría nun vídeo ou audio de non máis de 2 minutos, onde de xeito moi xeral se ofrece unha visión da música tradicional-folklórica galega e portuguesa para achegarlla á xente que realiza o Camiño. Explicouse/comparouse de xeito ameno aspectos da música tradicional galega e portuguesa seguindo a seguinte estrutura:- Introdución- Xéneros- Instrumentos-Artistas destacados/as-Conclusión.

Previamente en aula empregamos diferente bibliografía (textos sobre música tradicional extraídos da enciclopedia: O saber do pobo) e webgrafía. Fixámonos en exemplos do proxecto de recompilación de música tradicional portuguesa: http://amusicaportuguesaagostardelapropria.org/

Tamén accedemos a información (webs, documentais) sobre distintos certames, encontros, concursos e plataformas de encontro entre música galega e portuguesa, non necesariamente tradicional (para ampliar a visión da conexión musical, lingüística e cultural).Tras a entrega dos traballos, fixemos unha posta en común para elaborar un texto que recollera unha síntese das principais ideas do aportado polo alumnado. Ese texto serviu como base para o vídeo final do Proxecto.

Unha segunda tarefa, que complementou a anterior, consistiu en escoller de entre un listado de máis de 30 artistas portugueses/as e galegos/as dos últimos 20 anos, e que representan a música máis actual (atendemos a representar unha gran variedade de estilos musicais, e que na maioría houbese unha base tradicional), a un/ha artista galego/a e un/unha portugues/a e analizar por escrito un tema musical atendendo a elementos da linguaxe musical traballados en aula no primeiro trimestre e realizando unha exposición oral, onde ademais de analizar o tema musical, houbo que presentar ao artista (tanto de Portugal como de Galicia) ante o resto de compañeiros/as. Moitos dos temas escollidos proviñan das últimas edicións do concurso-festival Aritmar. Deste xeito houbo unha aproximación á música popular moi cercana ao alumnado, tanto culturalmente como no tempo, nos estilos…

Estas tarefas axudaron a visibilizar e valorar todo o patrimonio musical e cultural de Galicia e Portugal.

A arte no camiño

Galicia e Portugal caracterízanse por ter un pasado en común, e isto pode apreciarse nas manifestacións artísticas que xorden no noso camiño cando visitamos estas terras irmáns. O alumnado de Historia da Arte de 2º de Bacharelato fixo estudos de detalle dos diferentes estilos artísticos dende a prehistoria ata a arte contemporánea, para analizar así as diferencias e as similitudes a ambos lados da raia. Alumnado e profesorado tamén completaron o traballo con material fotográfico da súa autoría para poder explicar dun xeito máis visual as súa conclusións.

A literatura no camiño

O alumnado de 3º da ESO e de 1º de bacharelato participou deste proxecto a través de cadansúas tarefas dirixidas. En 3º da ESO investigaron a vida e a obra de Rosalía de Castro, autora fundacional da literatura galega contemporánea e que garda estreitísma relación co tramo final do Camiño portugués. Pola súa banda, en 1º de bacharelato centráronse na literatura medieval galego-portuguesa, un dos períodos de maior esplendor da nosa literatura e que dá mostra da estreita relación entre Galiza e Portugal.

Así pois, en 3º da ESO propuxemos ao comezo da 2ª avaliación un traballo de investigación que tiña por título Rosalía de Castro, unha autora galega e universal.

Dividimos o total de alumnado en 7 grupos (5 de 4 persoas e dous de 3). Cada grupo debía investigar sobre un apartado temático, despois elaborar unha presentación dixital e expoñer oralmente o resultado do seu traballo.

En 1º de bacharelato a Investigación sobre a literatura medieval galego-portuguesa levounos a dividir ao alumnado en grupos de 4. Os eixes temáticos nos que afondaron foron: A Galicia Medieval, Xénese e desenvolvemento da lírica galego-portuguesa, A Cantiga de Amigo, A Cantiga de Amor, A Cantiga de Escarnio e Maldicir,  A lírica relixiosa e A prosa medieval. Cada grupo realizou unha investigación, un traballo escrito e unha presentación para o resto de compañeiras e compañeiros.

Como apoio para o traballo do alumnado de ambos os dous cursos, achegamos as instrucións para a elaboración de presentacións dixitais​ e as instrucións para a presentación de traballos escritos (tiradas dos documentos TIL do noso centro). Ademais, guiamos a busca de información a través da seguinte webgrafía e bibliografía (unha boa parte da dos documentos foron extraídos da biblioteca do centro, así contribuímos a achegar este espazo ao alumnado e situalo no centro do coñecemento):

Biblioteca Virtual Galega

Fundación Rosalía de Castro

Historia da Literatura Galega (AS_PG)

Ruta rosaliana

Álbum de mulleres​ do Consello da Cultura Galega

Resende, A. (2007). Trobadores e xograres. Xerais.

Vilavedra, D. (1999). Historia da literatura galega. Galaxia.

Riego, F. F. (1981). Historia da literatura galega. Galaxia.

Izquierdo, G. R. (2005). Lecturas De Nós: Introducción á Literatura Galega. Xerais.

Pena, X. R. (1993). Manual e antoloxía da literatura galega medieval. Sotelo Blanco.

A participación dos diferentes grupos foi total e as exposicións orais realizáronse ao longo de varias sesións de clase. En 3º da ESO, o alumnado que non expoñía debía recoller no caderno de aula 5 datos ou ideas que considerasen relevantes do traballo de cada grupo. Pola súa banda, en 1º de bacharelato o alumnado tomou anotacións dos traballos presentados polos diferentes grupos e respondeu as preguntas que os grupos prepararon en aplicacións de gamificación. 

Ao remate das exposicións, tanto en 3º da ESO como 1º de bacharelato organizamos e elaboramos, con esa selección feita polo alumnado, o texto que logo formou parte da peza audiovisual sobre a literatura galega desde a Idade Media ata Rosalía.

Camiño pola lingua

Cando se formulou o desenvolvemento desta segunda parte de “As palabras no camiño” como un traballo que permitise ofrecer a quen camiña a Compostela unha visión global da cultura galega (sempre en relación coa portuguesa) as profesoras que impartimos a materia de Lingua e Literatura Galegas en 2º de bacharelato soubemos que o noso alumnado tiña moito que dicir, e ese xustamente era o problema: que había moito que dicir… 

Obviamente, se este proxecto se pensou para mostrar que a lingua galega aínda na actualidade permite a  intercomprensión co portugués e, como tal, ten unha proxección internacional evidente, cae de caixón que á hora de ofrecer información sobre como somos o pobo galego, como é a nosa cultura, unha das primeiriñas explicacións tiña que ser sobre como falamos hoxe en Galicia e que relación ten (e tivo) a nosa lingua coas linguas veciñas. Aí é nada!, medio temario de 2º de bacharelato concentrado nun vídeo de 3 minutos! 

Acceder á información foille doado ao alumnado porque os contidos foron traballados nas aulas, o difícil foi reinterpretala e convertela en textos audiovisuais de carácter divulgativo no que había que renunciar aos contidos especializados para adaptarse a uns destinatarios que só van de paso, a quen habería que poñer en antecedentes pero sen abafar con exceso de información. 

Tamén foi difícil algo que a priori é un piar fundamental neste tipo de proxectos: o traballo cooperativo. A covid impediunos o traballo en equipo presencial no centro por falta de espazos nos que se xuntar todo o alumnado da aula mantendo as distancias de seguridade, pero nin sequera nas casas particulares puideron compartir os espazos os integrantes dos equipos por mor das  perimetraxes dos concellos. Como tantas veces, as TIC viñeron en axuda…  

Así pois, cada equipo de traballo realizou a súa proposta audivisual na que se recollía información sobre: a contextualización histórica do galego (orixe, galego-portugués, séculos escuros, actualidade), descrición da situación lingüística actual que se pode atopar en Galicia (relacións de proximidade entre o galego e as as linguas veciñas), a fala real da xente  (breve descrición da situación dialectal durante o percorrido do Camiño dende Tui até Fisterra). Un total de 28 vídeos, realizados cada un deles por un dos 28 equipos de traballo nos que se organizou todo o alumnado dos 5 grupos de 2º de bacharelato! 

E logo… veu o traballo frankenstein, recompoñer un único vídeo a partir das 28 propostas…

A gastronomía do camiño

Todas as actividades foron realizadas na aula, coa supervisión docente, mediante técnicas de traballo cooperativo e, empregando as ferramentas colaborativas que nos ofrecen as TIC para poder seguir cumprindo o protocolo COVID e manter as distancias de seguridade.

Durante as primeiras reunións do profesorado que iamos estar implicados no proxecto As palabras no camiño pensamos e distribuímos por centros de interese aqueles aspectos que ían ser traballados co alumnado, e así foi como se foron pensando e planificando os traballos de arte, lingua, literatura, historia… Mais había un que, nun principio, non se correspondía en contidos con ningunha das disciplinas de estudo: “a gastronomía”.  Pero tendo en conta a natureza do traballo -un estudo global informativo sobre a cultura galega- e o destinatario final -os camiñantes a Compostela pola vía de peregrinaxe desde Portugal-, quedaba claro que a GASTRONOMÍA debería quedar incluída, dun xeito xeral, como un piar máis no que se asenta a nosa cultura.

E aquí foi onde se integrou o traballo do grupo de 2º ESO de PMAR: un alumnado con dificultades de aprendizaxe no que o emprego de metodoloxías activas e funcionais que integren os contidos de forma global, motivadora e integrada facilitan a adquisición de contidos e das competencias clave.

Deste xeito, a participación no proxecto permitiríanos traballar desde unha perspectiva práctica a busca e tratamento da información, a utilización das ferramentas TIC, a aprendizaxe funcional dos contidos lingüísticos, as técnicas de análise, síntese e contido, a produción de textos expositivos e  a lectura en voz alta. 

En primeiro lugar, estivemos traballando o texto expositivo e as súas características a partir do visionado de material audiovisual (reportaxes…) e da lectura de textos. Seguidamente, a partir do mapa que trazaba o Camiño Portugués, procuraron información sobre os lugares polos que pasaba e elaboraron unha ficha informativa na que se incluía o apartado “que comer?”. A continuación, e despois de distribuír os lugares e os produtos gastronómicos, elaboraron un pequeno texto informativo de cada prato ou produto. Finalmente, entre todos creamos o texto expositvo final no que se integraron todas as achegas.

Por outro lado, tiveron que procurar imaxes que ilustrasen cada texto. E, finalmente, despois de traballar a lectura en voz alta -actividade que xa formaba parte do desenvolvemento do curso desde o inicio- gravaron o texto que cada un elaborou.

Na autoavaliación realizada ao final da tarefa, concluímos que os aspectos máis relevantes foron estimular a súa curiosidade cara á propia cultura e reforzar a autoestima coa realización dun traballo de aplicación práctica e a posibilidade de escoitar as súas voces nunha aplicación móbil.

A auga no camiño

A contribución do alumnado de Física e Química de 1º bacharelato desenvolveuse en varias etapas:

1º A existencia de fontes no camino e o coñecemento da súa ubicación fan posible que os peregrinos non teñan que cargar cun peso extra innecesario, xa que saben onde poderán rechear as súas cantimploras. Esta primeira parte de búsqueda e localización de fontes no camiño, fíxose a través da rede.

2º Ao longo do camino os peregrinos non só van atopar fontes de augas minerais senón tamén augas termais nas que poder relaxarse, aliviar a fatiga e beneficiarse das súas propiedades. De aí que investigáramos as diferenzas entre augas minerais e augas termais.

3º A calidade da auga non é a mesma en todos os lugares. A auga é un líquido que posúe un gran poder como disolvente. Xa dende o manacial no que nace vai disolvendo e levando consigo substancias que a fan única, en sabor, propiedades,… Ademáis as verteduras de substancias contaminantes, as actividades agrícolas, as filtracións fan que ás veces as augas naturais non sexan potables.

Recollemos información sobre os valores máximos permitidos de parámetros físico químicos que establecen a calidade da auga: temperatura, pH, fosfatos, nitritos, nitratos, amonio, etc. e que están regulados por lexislación nacional e europea

4º Finalmente analizamos no laboratorio mostras de augas procedentes de fontes situadas no camiño: Pontevedra, Barro, Caldas de Reis, A Escravitude, O Milladoiro e Santiago de Compostela. Desenvolveuse unha análise cuantitativa colorimétrica dos parámetros estudados. Esta análise non garante a potabilidade das augas procedentes das citadas fontes dado que tería que completarse cunha análise microbiolóxica de bacterias.

O ideal sería que o alumnado recollera in situ estas mostras, pero dada a situación actual, foron recollidas por profesorado residente nestas localidades.

Coñecendo o camiño portugués

As alumnas de Latín de 4ºA , distribuídas en tres grupos, realizamos traballos de investigación e síntese relacionados coa parte da materia que trata o legado da cultura romana en Galicia. Dous deses traballos eran para seleccionar logo deles algún contido para o vídeo de introdución:
-Comparación entre a Via XIX e o Camiño Portugués e

-Estudo dos topónimos viarios do Camiño Portugués.

Xa que este curso non era posible xuntarse para traballar en grupo, os traballos fixéronse
empregando o Google Drive, con documentos compartidos nas que cada unha ía incluíndo as súas achegas.

Primeiro veu a fase de investigación e documentación. Fomos tres horas de clase á aula de
informática e buscouse toda a información que pareceu importante para o traballo.


• Para a comparación entre a vía XIX e o Camiño Portugués había que saber que era esa vía,
cando se creara, que cidades unía, que se coñecía do seu trazado, cantas “mansiones” ou
paradas oficiais tiña… E tamén que era o Camiño Portugués, cando se creara, que cidades
unía, cal era o seu trazado, en que vilas soen facerse as paradas…


• Para o traballo de toponimia había que indagar os nomes dos lugares por onde pasa o
camiño (non só vilas e concellos, senón tamén parroquias e aldeas) e logo, con axuda de
libros da biblioteca e páxinas web, fomos buscando o significado de todos os nomes que
puidemos. Non foi un traballo doado, pois moitos nomes teñen unha antigüidade tan grande,
que se perdeu hai moito tempo a lingua na que se crearon. E outros non fomos quen de
atopar ningún sitio onde estiveran estudados.


Logo tivemos outras tres horas de clase para reducir a información ao básico e levar a cabo o
traballo proposto.


• Comparando o que atopamos sobre a vía XIX e o Camiño, vimos que é perfectamente
posible que o Camiño seguise o trazado da calzada romana, pois as distancias coinciden
bastante ben. Sorprendeunos o complicado de fixar o trazado desa vía, xa que non se
conservan practicamente restos e só coñecemos os nomes das paradas e as millas que hai
entre elas. Como os nomes das paradas non coinciden coa toponimia actual, os estudosos do
tema non se poñen de acordo en varias delas: a parada a continuación de Tui, Burbida,
atopámola situada en distintos traballos sobre o tema en Pazos de Borbén, no Berbés, en
Mos, en Mondariz….


• De todos os nomes dos que atopamos explicación, seleccionamos todos aqueles que recibiron o nome precisamente porque por alí pasaba un camiño ou por un elemento da infraestrutura viaria.

A última fase consistiu en condensar o traballo para o produto final, os vídeos divulgativos. Estes non debían ser moi extensos e, ademais, no vídeo de introdución participaban varios departamentos.

Así que houbo que reducir bastante e finalmente da toponimia non puido poñerse nada.
Penso que tanto as alumnas como a profesora aprendemos moito con estes traballos